درگذشت مهدی ماحوزی؛ زندگی‌نامه و کتاب‌های استاد ادبیات فارسی
جامعه‌ی ادبی ایران روز سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵ یکی از استادان قدیمی زبان و ادبیات فارسی را از دست داد. مهدی ماحوزی، پژوهشگر، شاعر و استاد دانشگاه، در ۹۱ سالگی و بر اثر کهولت سن در منزل شخصی‌اش در تهران درگذشت. نام او برای نسل‌های زیادی از دانشجویان با کتاب «فارسی عمومی» گره خورده و برای اهل پژوهش، با سال‌ها تلاش برای حفظ و انتشار آثار علی دشتی شناخته می‌شود. در این مطلب نگاهی کوتاه به زندگی، آثار و جایگاه او می‌اندازیم.
زندگی‌نامه مهدی ماحوزی
مهدی ماحوزی در ۱۲ آذر ۱۳۱۴ در استان بوشهر به دنیا آمد. بیشتر گزارش‌ها دشتستان را زادگاه او می‌دانند، هرچند در زندگی‌نامه‌ی خودنوشتش از شهر اهرم در تنگستان نام برده شده است. او در خانواده‌ای روحانی بزرگ شد و مقدمات علوم دینی، قرآن و نهج‌البلاغه را نزد پدرش آموخت؛ آشنایی زودهنگامی که بعدها به علاقه‌ی جدی او به متون کلاسیک فارسی انجامید.
ماحوزی در سال ۱۳۳۳ برای ادامه‌ی تحصیل به تهران آمد و دوره‌ی متوسطه را در دبیرستان‌های علمیه و مروی گذراند. سپس در دانشگاه تهران فلسفه و علوم تربیتی خواند و پس از آن، در دانشگاه تربیت معلم به سراغ رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی رفت؛ مسیری که تا پایان عمر از آن جدا نشد.
از آبادان تا رودهن
کارنامه‌ی دانشگاهی ماحوزی از جنوب کشور آغاز شد. او از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۸ عضو هیئت علمی دانشکده نفت آبادان بود. در ادامه، بخش بزرگی از سال‌های تدریسش را در دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن گذراند و به گفته‌ی همکارانش، برای این واحد دانشگاهی زحمت زیادی کشید. شاگردان بسیاری در کلاس‌های او با نثر و نظم کلاسیک فارسی آشنا شدند.
پیوند با علی دشتی؛ مهم‌ترین بخش کارنامه
ماحوزی خواهرزاده‌ی علی دشتی، نویسنده و سیاستمدار معاصر، بود. بنا بر روایت محمد ولی‌زاده، نویسنده و پژوهشگری که خبر درگذشت او را اعلام کرد، دشتی سال‌های پایانی عمرش را در خانه‌ی ماحوزی گذراند و او خود را وقف مراقبت از دایی‌اش کرده بود.
این پیوند خانوادگی به یک پروژه‌ی بلندمدت فرهنگی تبدیل شد. ماحوزی بر انتشار، تصحیح و مقدمه‌نویسی شمار زیادی از آثار دشتی نظارت داشت؛ در زندگی‌نامه‌ی خودنوشتش از حدود ۲۵ کتاب سخن رفته است. از جمله‌ی این آثار:
- «نقشی از حافظ»
- «قلمرو سعدی»
- «پرده پندار» و «در دیار صوفیان»
- «نگاهی به صائب»
- «خاقانی، شاعری دیرآشنا»
- «تصویری از ناصرخسرو»
او همچنین کتاب «نقش دشتی در تاریخ و ادب معاصر ایران» را نوشت که در آن نثر دشتی را در گونه‌های مختلف، از نثر توصیفی و بیا نی نی تحلیلی تا داستانی و خاطره‌نویسی، بررسی کرده است.
کتاب‌های مهدی ماحوزی
جدا از آثار مرتبط با دشتی، ماحوزی کتاب‌های مستقل متعددی نوشت که چند عنوان آن‌ها سال‌ها منبع درسی دانشگاه‌ها بوده است:
- فارسی عمومی؛ شناخته‌شده‌ترین اثر آموزشی او که بسیاری از دانشجویان رشته‌های مختلف با آن سروکار داشته‌اند.
- گزارش‌نویسی و آیین نگارش؛ کتابی کاربردی برای نوشتن درست و اصولی.
- شرح مخزن‌الاسرار نظامی گنجوی و تصویری از پنج‌گنج نظامی.
- آتش اندر چنگ؛ گزیده‌ای از دیوان خاقانی شروانی.
- سر حافظ در حدیث دیگران و دمی با خیام.
- فن رهبری کنفرانس و اداره جلسات، و ترجمه‌ی «عقلا بر خلاف عقل».
او در سال‌های پایانی فعالیتش مدیرمسئول نشریه‌ی پژوهش‌نامه ادب حماسی بود و مقالاتی درباره‌ی حافظ، نظامی و خاقانی منتشر کرد.
استادی که شعر هم می‌سرود
نزدیکانش او را شاعری خوش‌ذوق هم می‌دانستند؛ هرچند شهرتش بیشتر از راه تدریس و پژوهش بود. همین آمیختگی ذوق شاعرانه با دقت دانشگاهی، در شرح‌هایش بر متون کلاسیک دیده می‌شود.
ماحوزی بیشتر به خاطر فعالیت‌های دانشگاهی و تربیت نسل‌های مختلف مطرح بود. (به نقل از محمد ولی‌زاده)
خیابانی به نام ماحوزی و مراسم خاکسپاری
در دوره‌ی پنجم شورای شهر تهران، خیابانی در محله‌ی دزاشیب، نزدیک محل زندگی او، به نام مهدی ماحوزی نام‌گذاری شد؛ نشانه‌ای از قدردانی شهری که سال‌ها در آن زیست و درس داد. بر اساس اعلام نزدیکان، پیکر او در آرامگاه خانوادگی در امام‌زاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده می‌شود و زمان دقیق مراسم بعدا اعلام خواهد شد. دکتر امیرحسین ماحوزی، فرزند اوست.
چرا این خبر مهم است؟
درگذشت ماحوزی تنها خبر رفتن یک استاد نیست؛ یادآور نسلی از ادیبان است که میان سنت کلاسیک و آموزش دانشگاهی امروز پل زدند. اگر روزی در کلاس فارسی عمومی نشسته‌اید یا کتابی از دشتی درباره‌ی حافظ و سعدی خوانده‌اید، به احتمال زیاد ردپای کار او را دیده‌اید. شاید بهترین راه بزرگداشتش، دوباره خواندن همین آثار باشد.
